Nowe opracowanie przygotowane w ramach projektu Energy Poverty Nexus pokazuje, jak zmienia się unijne podejście do ubóstwa energetycznego oraz jakie konsekwencje te zmiany mają dla państw członkowskich. Ubóstwo energetyczne przestało być traktowane jako kwestia marginalna, stało się stałym elementem unijnej transformacji energetycznej. Oznacza to, że kraje członkowskie ponoszą dziś realną odpowiedzialność za to, aby transformacja w kierunku czystej energii była społecznie sprawiedliwa i nikogo nie wykluczała.
Nowe regulacje UE wprowadzają bardziej precyzyjne i wiążące obowiązki dotyczące identyfikowania, ochrony i wspierania gospodarstw domowych dotkniętych ubóstwem energetycznym. Wysokie ceny energii, niska efektywność energetyczna budynków oraz rozszerzenie systemu opłat za emisję CO₂ na sektor budynków zwiększają presję na skoordynowane działania w obszarze polityki energetycznej, mieszkaniowej i społecznej. Dziś problemem nie jest już brak regulacji – wyzwaniem jest ich skuteczne wdrożenie.
Dokument wyjaśnia, w jaki sposób cztery kluczowe instrumenty prawne UE współtworzą spójne ramy działania:
- dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej,
- dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków,
- rozporządzenie w sprawie Społecznego Funduszu Klimatycznego
- reforma rynku energii elektrycznej.
Ramy te opierają się na czterech powiązanych wymiarach, które pomagają państwom członkowskim systemowo podejść do problemu ubóstwa energetycznego.
1. Definicja i priorytet polityczny
Państwa członkowskie są zobowiązane do identyfikowania gospodarstw domowych dotkniętych ubóstwem energetycznym oraz uwzględniania ich w krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu, strategiach renowacji budynków oraz planach społeczno-klimatycznych. Ubóstwo energetyczne zostało włączone do głównego nurtu polityki energetycznej UE jako zagadnienie o charakterze strukturalnym.
2. Ochrona
Nowe przepisy wzmacniają ochronę gospodarstw domowych zagrożonych ubóstwem energetycznym. Obejmują one m.in. zabezpieczenia przed odłączeniem energii elektrycznej, mechanizmy ograniczające ryzyko wzrostu czynszów i eksmisji po modernizacji budynków oraz środki łagodzące krótkoterminowe skutki wzrostu cen energii. Celem jest zapobieganie powstawaniu nowych nierówności społecznych w procesie transformacji.
3. Partycypacja
Prawo UE nakłada obowiązek systemowego włączania społeczeństwa obywatelskiego, partnerów społecznych, władz lokalnych i krajowych oraz ekspertów w proces tworzenia, wdrażania i monitorowania polityk. Szeroki udział interesariuszy zwiększa skuteczność działań i pozwala lepiej odpowiadać na realne potrzeby osób najbardziej narażonych.
4. Finansowanie i wsparcie
Ukierunkowane obowiązki inwestycyjne wynikające z dyrektyw energetycznych są powiązane ze Społecznym Funduszem Klimatycznym - pierwszym unijnym instrumentem finansowym dedykowanym przeciwdziałaniu ubóstwu energetycznemu i transportowemu. Kluczową rolę w przekładaniu środków finansowych na realne efekty odgrywają narzędzia wdrożeniowe, takie jak punkty kompleksowej obsługi (one-stop shops) oraz lokalni doradcy i pośrednicy.
W podsumowaniu dokument przedstawia konkretne rekomendacje dla władz krajowych. Obejmują one m.in. tworzenie trwałych struktur koordynacji międzysektorowej, usprawnienie wymiany danych, uproszczenie dostępu do wsparcia oraz wzmocnienie egzekwowalnych mechanizmów ochronnych. Tylko spójne i strategiczne wdrażanie przepisów UE, oparte na rzetelnych danych i stabilnym zarządzaniu, pozwoli zapewnić, że transformacja energetyczna będzie nie tylko szybka, ale również sprawiedliwa społecznie.
Przeczytaj pełną treść dokumentu
Opracowanie powstało w ramach projektu Energy Poverty NEXUS.
Projekt dofinansowany jest przez European Climate, Infrastructure and Environment Executive Agency (CINEA), grant nr 101215621. Wyrażone poglądy i opinie są jednak wyłącznie poglądami autora (autorów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej lub CINEA. Ani Unia Europejska, ani organ udzielający dotacji nie mogą być za nie pociągnięte do odpowiedzialności.